یه‌که‌م: گه‌ل {ئومه‌ت}

دووه‌م:یاسا

سێیه‌م :ده‌سه‌ڵات

چواره‌م:سه‌روه‌ری

*له‌ فیكری ئیسلامیدا زه‌مین مه‌رجێك نییه‌ بۆ پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت، وه‌لێ ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر زه‌ویه‌ك پێك ئه‌هێنرێ كه‌ خه‌ڵكی تیا نیشته‌ جێ بووبن، كه‌ ئه‌م خه‌ڵكه‌ش هه‌بوون، هه‌وڵی ئه‌وه‌ ئه‌درێت كه‌ ده‌وڵه‌تیان بۆ پێك بهێنرێ و له‌ چوار چێوه‌ی یاسای ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌وه‌، فه‌رهه‌نگی خۆی به‌م خه‌ڵكه‌ بناسێنێ، واته‌ به‌و مانایه‌: ئیسلام كه‌ به‌رنامه‌یه‌كی خوداییه‌ و بۆ به‌شه‌ریه‌تیش هاتووه‌، وه‌ ته‌نها له‌ چوار چێوه‌ی حوكمه‌تێكیشه‌وه‌ ئه‌كرێت كه‌ سه‌رو به‌ری ئه‌و خه‌ڵكه‌ی له‌ ناودا به‌ چاكی له‌ ئیسلام حاڵی بكرێت.

كه‌واته‌ زه‌وی ناكه‌وێته‌ مه‌رجی كه‌سایه‌تی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، بگره‌ زه‌وی ئه‌بێته‌ مه‌رجێك بۆ درووست بوونی ده‌وڵه‌ت. ده‌وڵه‌ت درووست نابێت له‌ سه‌ر زه‌ویه‌ك نه‌بێت كه‌ تاكو كۆمه‌ڵی خه‌ڵكه‌كه‌ی تیا نیشته‌ جێ نه‌بێت، بۆیه‌ ده‌گوترێت: ده‌وڵه‌تی پێغه‌مبه‌ر [صلى الله علیه وسلم] له‌ مه‌دینه‌ درووست بوو، یان ده‌وڵه‌تی ئومه‌ویه‌كان له‌ شام درووست بوو، یان ده‌وڵه‌تی فیرعه‌ونه‌كان له‌ میسر درووست بوو...هتد. سه‌باره‌ت به‌ ده‌وڵه‌تی پێغه‌مبه‌ریش [صلى الله علیه وسلم] له‌ مه‌دینه‌ ده‌وڵه‌تێك بوو له‌ شارێك رِه‌گی خۆی داكوتا كه‌ پێی ئه‌گوترا مه‌دینه‌، خه‌ڵكه‌كه‌ی په‌رته‌وازه‌و خۆ خۆر بوون، سه‌د سالڕ بوو كه‌ شه‌رِ له‌ نێوان ئه‌وس و خه‌زره‌جدا هه‌بوو، به‌ڵام به‌ درووست كردنی ئه‌و حوكمه‌ته‌، چونكه‌ پرِۆژه‌كه‌ی بۆ خه‌ڵكه‌كه‌ بوو نه‌ك ده‌سه‌ڵات، زۆر به‌ئاسانی ئه‌و خوێنه‌ی نێوان ئه‌م دوو تاقمه‌ی وشك كرد، نه‌ك هه‌ر وشك بوونیش بگره‌ بوون به‌ برای یه‌كترو ژن و ژن خواستنیان ده‌گه‌ڵ یه‌كدا برِیاردا.

خاڵی دووه‌م له‌ پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قورِئان ئه‌بێته‌ پایه‌یه‌ك له‌ پایه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ده‌وڵه‌ت، ئه‌مه‌ش له‌م هه‌قیقه‌ته‌ قورِئانیه‌ وه‌ر ئه‌گیرێت كه‌ ده‌فه‌رموێت: [كانَ النّاسُ اُمّه‌ً واحِدَه‌ً فَبَعَث اللهُ النّبیِّین مُبشِّرینَ ومُنذِرینَ وانْزَڵ مَعَهُم الكِتابَ بالحقِّ لِێحْكُمَ بینَ الناسِ فیما اخْتَڵفُوا فیه ... ][ البقره‌ /213] واته‌: (له‌ سه‌ره‌تای په‌یدا بوونی خه‌ڵكیدا دوای قۆناخه‌كه‌ی نوح) خه‌ڵكی، یه‌ك ئوممه‌ت بوون و خاوه‌نی ته‌نها بیرو باوه‌رِی یه‌كتاناسین بوون، (به‌ڵام به‌ره‌ به‌ره‌ لایاندا) خوایش وێڵی نه‌كردن و پێغه‌مبه‌رانی رِه‌وانه‌ كرد، تا مژده‌ ده‌رو ترسێنه‌ر بن بۆیان، وه‌ كتێبی پیایاندا ناردووه‌، بۆ رِوون كردنه‌وه‌ی هه‌ق و رِاستی، تا له‌ نێوان خه‌ڵكیدا فه‌رمانرِه‌وایی دادوه‌رانه‌ ئه‌نجام بده‌ن له‌سه‌ر ئه‌و شتانه‌ی كه‌ بۆته‌ كێشه‌یان و رِاو بۆچوونیان له‌ سه‌ری جیاوازه‌.

قورِئان لێره‌ دا ئه‌وه‌مان بۆ رِوون ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌سه‌ر ده‌ستی پێغه‌مبه‌ران پێكهێنراوه‌، هه‌روه‌ك هه‌ر چوار توخمه‌كه‌ی پێكهێنانی ده‌وڵه‌ته‌كه‌شی بۆ رِوونكردووینه‌ته‌وه‌، كه‌ بریتین له‌ 1. ئوممه‌ت، 2. یاسا (قورِئان)، 3. حكومه‌ت (پێغه‌مبه‌ران)،4. ویلایه‌ (السیاده‌)ن كه‌ ئه‌ویش پێغه‌مبه‌ران به‌ حوكم كردنیان به‌ كتێب په‌یرِه‌ویان ئه‌كرد.

به‌م شێوه‌ چه‌مكی ده‌سه‌ڵات گرێ ئه‌درێت به‌ یاساو به‌و رِه‌وشتانه‌ی كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و كتێبه‌ن.

كه‌واته‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی بریتیه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی یاسا و ده‌وڵه‌تی بیرو باوه‌رِ، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای یاسای ئیسلامی و پا به‌ند بوون پێیه‌وه‌ دا ئه‌مه‌زرێت. ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ش له‌ سه‌ر بنه‌مای بیرو باوه‌رِی ئیسلامیه‌وه‌ پێك ئه‌هێنرێ.

وه‌ ئه‌توانین هه‌ر له‌ چوار چێوه‌ی ده‌قه‌كان و تێگه‌یشتنه‌كان و ئامانجه‌كاندا له‌ ته‌فسیری ئیسلامیش بگه‌ین بۆ پێكهێنانی ده‌وڵه‌ت. هه‌ر له‌مپێوه‌ دانگه‌وه‌ ئه‌توانین بڵێین: جیهانبینی ئیسلامی (التصور الإسلامی) ته‌فسیری ده‌وڵه‌ت ئه‌كات به‌ ته‌فسیرێكی ئه‌خلاقی و ئه‌قایدی، وه‌ ده‌وڵه‌ت له‌ چه‌مك و تێگه‌یشتنی ئیسلامیه‌وه‌ پێویستیه‌تی بوونی ئه‌خلاق و ئه‌قیده‌ ئاشكرا ئه‌كات.

بۆ رِوون بوونه‌وه‌ی زیاتریش ئه‌توانین بڵێین: ده‌وڵه‌ت له‌ رِوانگه‌ی ئیسلامه‌وه‌، له‌سه‌ر بنه‌مای پاراستنی هه‌ق و دادگه‌ری و فه‌رمان به‌ چاكه‌و رِێگرتن له‌ خراپه‌ و چاككردنی زه‌مین و بیناكردن و ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ و گه‌شه‌ پێدانی ژیان و بره‌و پێدانی پێك ده‌هێنرێ. ئه‌مه‌ش سه‌ر باری ئه‌مانه‌، هه‌وڵێكیشه‌ بۆ مسۆگه‌ر كردنی چاكترین ژیان بۆ به‌شه‌ریه‌ت و به‌خته‌وه‌ر بوونێكی ته‌واو بۆ مرۆڤایه‌تی. وه‌ك بۆ بانگه‌واز كردنیشه‌ بۆ یه‌كتایی خوای تاكو ته‌نیاو رِێنمایی كردنی ئینسانه‌ بۆ رِاسته‌ رِێ بوونی.

هه‌موو ئه‌و پێویستیانه‌ش پێویست بوونی ئه‌خلاق و ئاقیده‌ی ئیسلامین. ده‌یان ئایه‌ت و فه‌رمایشتی پێغه‌مبه‌ری خواو سیره‌و ژیانی پێغه‌مبه‌ریش به‌ڵگه‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌ن كه‌ باسمان كردن.

له‌وانه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێ:

(1) [إنّ اللهَ یامُرُكُم ان تُۆدّوا الاماناتَ إلى اهْلِها وإذا حَكَمْتُم بینَ النّاسِ ان تَحْكُمُوا بالعَدْل] [ النساء / 58 ] (له‌ پێشه‌وه‌ لێكمان داوه‌ته‌وه‌).

(2) [وبالحقِّ انزَلْناهُ وبالحقِّ نَزَل ... ]). [ الإسراء / 105] واته‌: ئێمه‌ قورِئانمان له‌سه‌ر بنچینه‌ی هه‌ق و رِاستی دا به‌زاندووه‌، وه‌ بۆ چه‌سپاندنی هه‌ق و رِاستیش دا به‌زیوه‌.

(3) [الّذینَ إن مَكّنّاهُم فی الارْض اقامُوا الصلاه‌َ وآتوا الزّكاه‌َ وامَرُوا بالمعروفِ ونَهُوا عن المُنْكَر ]. ([ الحج / 41] واته‌: كه‌ ئه‌گه‌ر پایه‌دارمان كردن له‌ زه‌ویدا نوێژه‌كان به‌ چاكی ئه‌نجام ده‌ده‌ن، زه‌كاتیش به‌ ته‌واوی ئه‌به‌خشن، فه‌رمان به‌ چاكه‌ ده‌ده‌ن، رِێش له‌ خراپه‌ ده‌گرن.

(4) [وَعَدَ اللهُ الّذینَ آمَنُوا مِنْكُم وعَمِلُوا الێصلحاتِ ڵێسْتَخْلِفَنّهُم فی الارْض كما اسْتَخْڵفَ الّذینَ مِن قَبْلِهِم ... ]. [ النور / 55] واته‌: خوا به‌ڵێنی دڵنیا به‌خش و ته‌واوی داوه‌ به‌ وانه‌ی كه‌ باوه‌رِیان هێناوه‌ له‌ ئێوه‌و كارو كرده‌وه‌ی چاكیان ئه‌نجام داوه‌، كه‌ له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا جێنشین و پایه‌داریان ده‌كات له‌ سه‌ر زه‌ویدا، هه‌روه‌ك چۆن (برِوادارانی) پێش ئه‌مانی جێنشین كردووه‌.

(5) [تِلْكَ الدّارَ اڵاخِرَه‌َ نَجْعَلها للذِینَ لا یُریدونَ عُلُوّاً فی الارْض وَلا فَسادا ... ). ( القصص / 83] واته‌: جا ئه‌و ماڵی دوا رِۆژه‌مان ئاماده‌ كردووه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ نه‌ به‌رزیی و بڵندی و گه‌وره‌ییان ده‌وێت له‌ زه‌ویدا، نه‌فه‌سادو گوناهو خراپه‌.

(6) [وَما ڵكُم لاتُقاتِلونَ فی سَبیلِ الله والمُسْتَضعَفینَ مِنَ الرِّجالِ والنِّساءِ والُولْدانِ ێقولُونَ رَبّنا اخْرِجْنا مِن هذهِ القَرْێه‌ِ الڤّالِمِ اهْلِها ).( النساء / 75] واته‌: ئه‌وه‌ چیتانه‌و بۆچی شه‌رێ ناكه‌ن له‌ پێناوی خوادا بۆ رِزگار كردنی لاواز كراوو چه‌وساوه‌كان، له‌ پیاوان و ئافره‌تان و منداڵان، ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌ڵێن: په‌روه‌ردگارا تۆ رِزگارمان بكه‌ له‌م شاره‌ی كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی سته‌مكارن...

(7) [وَما خَڵقْتُ الجِنَّ والإنْسَ إلّا لِێعْبُدون ). ( الژاریات / 56 ] واته‌: من جنۆكه‌و ئینسانم درووست نه‌كردووه‌ بۆ په‌رستشی من نه‌بێت.

(8) [قَاڵ ێا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا ڵكُمْ مِنْ إِڵهٍ غَیْرُهُ هُوَ اَنْشَڕَكُمْ مِنَ الارْض وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِیهَا] هود / 61 واته‌: (ساڵح به‌ گه‌له‌كه‌ی خۆی گوت:) ئه‌ی گه‌له‌كه‌ی خۆم، گوێرِایه‌ڵی خوای گه‌وره‌ بكه‌ن جگه‌ له‌و (زاته‌) هیچ خوایه‌كی ترتان نییه‌، ئه‌و به‌رپای كردوون له‌م زه‌ویه‌دا، داوای لێ كردوون ئاوه‌دانی بكه‌نه‌وه‌...

به‌م شێوه‌ له‌ چه‌مكو مه‌فهومی ئیسلامی هه‌قیقه‌تی ده‌وڵه‌تی ئیسلامیمان بۆ رِوون ئه‌كاته‌وه‌.

پوخته‌ی قسان سه‌باره‌ت به‌ ناسینمان به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی، ئه‌توانین به‌ر چاوترین بنه‌ماكانی ده‌وڵه‌ت و په‌یوه‌ندی به‌ ئوممه‌ت و جیهانی غه‌یره‌ ئیسلامی (كه‌ سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت و سرووشته‌كانیه‌تی) له‌سه‌ر چه‌ند بنه‌مایه‌كه‌وه‌ بوه‌ستێنین:

1. ده‌سه‌ڵات له‌ ئیسلامدا له‌ كه‌سایه‌تی فه‌رمانرِه‌وا ئاوێته‌ ئه‌بێت، ده‌وڵه‌ت خۆی كه‌سایه‌تیه‌كی یاسایی سه‌ر به‌خۆیه‌. وه‌ فه‌رمانرِه‌وایش ئه‌مینه‌و به‌ر پرسیاره‌ له‌ به‌جێ گه‌یاندنی كاره‌كانی له‌به‌رده‌م ئوممه‌ت و پره‌نسیپه‌كانی ده‌وڵه‌ت.

2. رِاوێژو رِێزگرتنی له‌ رِاو بۆ چوونی خه‌ڵكی: وه‌ توخمی بنه‌رِه‌تی كه‌ فه‌رمانرِه‌وا له‌ ئیسلامدا ئیعتیمادی له‌سه‌ر ئه‌كات، بریتییه‌ له‌ توخمی به‌یعه‌ت و شورِا، به‌یعه‌ت و شورِا ته‌عبیره‌ له‌وه‌ كه‌ خه‌ڵكی خۆیان خاوه‌ن هه‌قن له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، به‌و مانایه‌ ده‌سه‌ڵات و حوكمرِانێتی بنه‌رِه‌ته‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ رِاپه‌رِاندنی كارو باری خه‌ڵك .

عه‌لی كورِی ئه‌بو تاڵب، خوا لێی رِازی بێت، ده‌فه‌رموێ: (إنّ لی علیكم حقّاً ، ولكم علیَّ حقّ ، فڕمّا حقّكم علیَّ فالنّێیحه‌ لكم... وڕمّا حقِّی علیكم فالوفاء بالبیعه‌). واته‌: من هه‌قم به‌سه‌ر ئێوه‌دا هه‌یه‌، ئێوه‌ش هه‌قتان به‌سه‌ر منه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌قی ئێوه‌ له‌سه‌ر من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئامۆژگاریتان بكه‌م... وه‌ هه‌قی منیش به‌سه‌ر ئێوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ وه‌فابن به‌ به‌یعه‌تتان له‌ گه‌ڵ مندا..

وه‌ له‌ قورِئانی پیرۆزیشدا مه‌بده‌ئی رِاوێژ رِوو له‌ پێغه‌مبه‌ر [صلى الله علیه وسلم] بوو كه‌ خوای پێی فه‌رموو: [وَشَاوِرْهُمْ فِی الْاَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ] [آل عمران:159] واته‌: له‌ كارو پێشهاتا پرس و رِایان پێ بكه‌، (ئه‌گه‌ر برِیارت دا كارێك ئه‌نجام بده‌یت، ئه‌نجامی بده‌و) پشت به‌ خوا ببه‌سته‌.. له‌و ده‌قه‌ قورِئانیه‌شه‌ كه‌ سوود له‌ مه‌بده‌ئی رِاوێژ ئه‌بینین كه‌ حاكم ئه‌بێ رِاوێژ بكات به‌ ئوممه‌تی خۆی و رِێز له‌ رِاو بۆچوونه‌ شه‌رعیه‌كانیان بگرێت، ئه‌و مه‌بده‌ئه‌ وه‌ نه‌بێت كه‌ به‌ ته‌نها رِوو له‌پێغه‌مبه‌ر [صلى الله علیه وسلم] بێت، بگره‌ مه‌بده‌ئێكه‌ مسوڵمانانیش پێیه‌وه‌ ئه‌بێ پابه‌ند ببن. وه‌ك خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێ: [والّذینَ اسْـتَجابُوا لربِّهم واقامُوا الصلاه‌ واَمْرُهُم شورى بینهم ... ] الشّورى/38، واته‌: ئه‌وانه‌ش كه‌ به‌ده‌م بانگه‌وازی په‌روه‌ردگاریانه‌وه‌ ده‌چن و نوێژه‌كانیان به‌ چاكی ئه‌نجام ئه‌ده‌ن، وه‌ كارو باریان هه‌رده‌م به‌ مه‌شوره‌ت و رِاوێژكارییه‌... لێره‌شه‌وه‌ دیكتاتۆریه‌تی سیاسی رِه‌ت ئه‌كرێته‌وه‌، ده‌ورێكی زۆر به‌ر چاویش ئه‌درێته‌ ئوممه‌ت له‌ ژیانی سیاسئ و وه‌ رِاستگێرِانی ژیانی كۆمه‌لایه‌تی، به‌ پێی به‌رژوه‌ندی گشتی یه‌كانه‌وه‌.